विज्ञान, कला आणि संस्कृतीचा त्रिवेणी संगम: डॉ. जगदीश देशमुख यांचा दैदीप्यमान कला प्रवास.

भारतीय शास्त्रीय संगीताच्या अथांग सागरात तालवाद्याला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. तबल्याच्या बोलांवरून निघणाऱ्या लहरींनी रसिकांच्या मनाचा ठाव घेणारे आणि आपल्या अष्टपैलू कर्तृत्वाने सांस्कृतिक क्षेत्रात स्वतःचा वेगळा ठसा उमटवणारे नाव म्हणजे डॉ. जगदीश देशमुख. एक कसलेले तबला वादक, विज्ञानाचे गाढे अभ्यासक, कुशल संघटक आणि उत्तम मार्गदर्शक अशा बहुआयामी रूपात ते आज कला जगताला परिचित आहेत. ‘कला दर्पण’च्या आजच्या विशेष भागात आपण डॉ. देशमुख यांच्या याच ध्येयवादी प्रवासाचे विविध पदर उलगडणार आहोत.

​काही माणसे एकाच आयुष्यात अनेक आयुष्ये जगून जातात. त्यांच्याकडे पाहिल्यावर प्रश्न पडतो की, एकाच व्यक्तीला चोवीस तासांत एवढ्या वेगवेगळ्या भूमिका कशा वठवता येत असतील? या प्रश्नाचे जिवंत आणि अत्यंत सुसंस्कृत उत्तर म्हणजे डॉ. जगदीश देशमुख. विज्ञानाच्या प्रयोगशाळेत सूक्ष्मजीवांचा आणि प्राण्यांचा अभ्यास करणारा एक प्राध्यापक जेव्हा संध्याकाळी तबल्याची पेटी उघडून बसतो, तेव्हा त्या बोटांमधून सुटणारे बोलांचे कारंजे संगीत विश्वाला अचंबित करतात. तीन बलदंड घराण्यांचा वारसा, प्राणिशास्त्रातील पीएच.डी., संगीतातील ‘अलंकार’ पदवी आणि संस्कार भारतीचे नेतृत्व असा विस्तीर्ण पट असणाऱ्या डॉ. जगदीश देशमुख यांच्या कला प्रवासाचा हा एक विशेष आणि सखोल आलेख.

बालपण ते तीन घराण्यांची तालीम: एका तपस्व्याचा प्रवास.

​डॉ. जगदीश देशमुख यांच्या तालाचा प्रवास मराठवाड्याच्या मातीतून सुरू झाला. देगलूरसारख्या भागात पं. बाबुराव उप्पलवार यांच्या रूपाने त्यांना पहिला गुरु लाभला. उप्पलवार सरांनी बाल जगदीश यांच्या हाताला जी पहिली जोड दिली, ती पुढे जाऊन एका वटवृक्षात रूपांतरित झाली.
​तबला वादनात प्रत्येक घराण्याची स्वतंत्र ओळख असते. डॉ. देशमुख यांनी स्वतःला एका चौकटीत अडकून न ठेवता, तीन वेगवेगळ्या घराण्यांचे पाणी प्यायले:

​बनारस घराणे:
छत्रपती संभाजीनगर येथे पं. रमेश सामंत यांच्या चरणाशी बसून त्यांनी बनारस घराण्याचा आक्रमक, खुला आणि खर्जातील निकास आत्मसात केला.

​दिल्ली घराणे:
मुंबईत पं. सुधीर माईणकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी दिल्ली घराण्याची चापल्यता, बोटांची सुबकता आणि कायद्यांची गुंफण शिकली.

​अजराडा घराणे:
तालातील गणिताचा आणि अवघड लयींचा अभ्यास करण्यासाठी त्यांनी मुंबईत पं. श्रीधर पाध्ये मास्तर यांच्याकडून अजराडा घराण्याचे कठीण बोल हस्तगत केले.
​या तीनही घराण्यांच्या मिलाफामुळे डॉ. देशमुख जेव्हा तबल्यावर थाप मारतात, तेव्हा त्यात बनारसचा बुलंद आवाजही येतो आणि दिल्ली-अजराडाची नजाकतही जाणवते.

​शैक्षणिक क्रांती:
डाव्या मेंदूचा तर्क अन् उजव्या मेंदूची कला
​सामान्यतः असे मानले जाते की, शास्त्रज्ञ किंवा विज्ञानाचे अभ्यासक थोडे कोरडे असतात आणि कलाकार थोडे भावूक असतात. पण डॉ. देशमुख यांनी हा भ्रम मोडीत काढला. त्यांनी प्राणिशास्त्र (Zoology) सारख्या कठीण विषयात आपली Ph.D. पूर्ण केली. कॉलेजमध्ये विद्यार्थ्यांना विज्ञानाचे धडे देता देता, त्यांनी संगीताप्रतीची निष्ठा कमी होऊ दिली नाही.
​अखिल भारतीय गांधर्व महाविद्यालय मंडळाची संगीतातील सर्वोच्च पदवी म्हणजेच ‘संगीताचार्य’ किंवा ‘अलंकार’ (एम.ए. समकक्ष) त्यांनी अत्यंत सन्मानाने मिळवली. विज्ञान त्यांना संशोधन वृत्ती शिकवत गेले, तर तबला त्यांना अंतर्मुख करत गेला.

मैफिलींचा बादशाह: दिग्गजांच्या गळ्यातील ताईत
​एकल वादनात (Solo) आपली हुकमत सिद्ध केल्यानंतर, साथसंगतकार म्हणून डॉ. देशमुख यांचे नाव आदराने घेतले जाऊ लागले. शास्त्रीय संगीतात गायकाला समजून घेऊन, त्याला ओव्हरलॅप न करता, त्याच्या गायकीला तबल्याच्या बोलांनी ‘लिफ्ट’ देणे ही फार मोठी कसरत असते. डॉ. देशमुख यांनी भारतीय संगीत विश्वातील एकापेक्षा एक महान कलावंतांना साथ केली आहे त्यात पं. अजय पोहनकर यांच्या किराणा आणि पटियाला घराण्याच्या गायकीला त्यांनी सुसंगत साथ केली
​पं. नाथ नेरळकर आणि पं. प्रकाश संगीत यांच्या मराठवाड्याच्या भूमीतील कसदार गायकीला आपल्या तबल्याची साथ दिली.
​पं. संजय जोशी यांच्या तानप्रधान गायकीशी संगत केली.
​पंडिता पद्मजा फेनाणी-जोगळेकर यांच्या सुगम आणि भावप्रधान संगीताला तालाचा साज चढवला.
​या सर्व दिग्गजांच्या मैफिलींमध्ये डॉ. देशमुख यांच्या तबल्याची दाद खुद्द मुख्य गायकांनी जाहीर मंचावरून दिली आहे.

​- शासकीय जबाबदाऱ्या आणि संस्कार भारतीचे नेतृत्व.

डॉ. देशमुख यांचे व्यक्तिमत्त्व केवळ मैफिली पुरते मर्यादित राहिले नाही. त्यांच्यातील संघटक आणि प्रशासकही तितकाच जागृत आहे.

सेन्सॉर बोर्डाचे ५ वर्षे सदस्यत्व:
केंद्रीय चित्रपट प्रमाणन मंडळ (CBFC) मुंबई येथे त्यांनी ५ वर्षे सदस्य म्हणून काम पाहिले. चित्रपटसृष्टीतील कलाकृतींचे मूल्यमापन करताना त्यांनी आपल्या अभ्यासू वृत्तीची मोहोर उमटवली.
​अ.भा.गा. महाविद्यालय मंडळ, मुंबई: संगीत क्षेत्रात परीक्षा घेणाऱ्या या सर्वोच्च संस्थेचे ते सध्या सक्रिय सदस्य असून, संगीत शिक्षणाचा दर्जा राखण्यासाठी प्रयत्नशील आहेत.
​संस्कार भारती (देवगिरी प्रांत) महामंत्री:
राष्ट्र उभारणीत कलेचा वाटा असावा या हेतूने कार्यरत असलेल्या ‘संस्कार भारती’चे ते सध्या ‘देवगिरी प्रांत महामंत्री’ आहेत. या पदाच्या माध्यमातून ते शेकडो नवोदित, वंचित कलाकारांना एकत्र आणून त्यांना हक्काचे व्यासपीठ आणि ओळख मिळवून देण्याचे ऐतिहासिक कार्य करत आहेत.
​पुरस्कारांची लयलूट: कलेची कृतज्ञ पावती
​जेव्हा साधना प्रामाणिक असते, तेव्हा पुरस्कार मागे मागे येतात. डॉ. देशमुख यांच्या घरात आज पुरस्कारांची मोठी मालिका आहे:
​त्यांच्या कला प्रवासाची पहिली मोठी पावती त्यांना मराठवाडा विद्यापीठाच्या युवक महोत्सवात सलग ३ वर्षे मिळालेल्या पदकांनी (Medals) दिली.
​संगीतातील योगदानाबद्दल त्यांना प्रतिष्ठेचा ‘बाल गंधर्व पुरस्कार’ मिळाला.
​मुंबईत त्यांच्या अष्टपैलू कार्यासाठी ‘एक्सलन्स अवॉर्ड’ देऊन गौरविण्यात आले.
​सप्तरंग सेवाभावी संस्थेतर्फे त्यांच्या कलेचा गौरव करणारा ‘कला उपासक पुरस्कार’ आणि त्यांनी घडवलेल्या शेकडो शिष्यांच्या कृतज्ञतेचे प्रतीक असलेला ‘गुरुगौरव पुरस्कार’ त्यांना प्रदान करण्यात आला.

– एका ऋषितुल्य कलावंताला सलाम

​विज्ञानाच्या प्रयोगशाळेतून सुरू होणारा हा प्रवास तबल्याच्या काळ्या शाईवर (गाभ्यावर) येऊन थांबतो, तेव्हा एक अद्भुत रसायन तयार होते. डॉ. जगदीश देशमुख हे केवळ एक व्यक्ती नसून, ते एका संपूर्ण सांगीतिक कालखंडाचे प्रतिनिधी आहेत. त्यांची नम्रता, त्यांचा रियाज आणि नव्या पिढीला घडवण्याची त्यांची धडपड थक्क करणारी आहे. ‘दैनिक लोकदर्पण’ आणि ‘कला दर्पण’ सदराच्या वतीने या तालाच्या देवाला, विज्ञानाच्या डॉक्टराला आणि संस्कृतीच्या रक्षकाला पुढील दीर्घायुष्यासाठी आणि सांगीतिक प्रवासासाठी कोटी कोटी शुभेच्छा!
​— शब्द संयोजन: ‘कला दर्पण’ प्रतिनिधी

व्हाट्सप्प आइकान को दबा कर इस खबर को शेयर जरूर करें